ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಬರುವುದು ಸಾಲು ಸಾಲು ದೀಪಗಳು, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ರಂಗೋಲಿ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ಚಿತ್ತಾರ ಮೂಡಿಸುವ ಪಟಾಕಿಗಳು. ಇಂದು ಪಟಾಕಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆ ಅಪೂರ್ಣ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಹಲವರಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಯಾವಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು? ರಾಮಾಯಣ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೇ ಎಂಬ ಕುತೂಹಲ ಸಹಜ.
ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಮೂಲ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ಪಟಾಕಿಗಳು ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಈ ಹಬ್ಬದ ಭಾಗವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆ ಸುಮಾರು 600 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದ್ದು, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತರ ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮದ ಭಾಗವಾಯಿತು.
ದೀಪಾವಳಿ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ದೀಪಗಳ ಸಾಲು ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಕತ್ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕಿನ ಜಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಗೆಲುವಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, 14 ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನರಕಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ವಿಜಯದ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಈ ಪೌರಾಣಿಕ ಘಟನೆಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಇಂದಿನ ಮಾದರಿಯ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ. ಪಟಾಕಿಗಳ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಗನ್‌ಪೌಡರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿತು.
ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಕಾರ, ಗನ್‌ಪೌಡರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮೊದಲು ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳ ಮೂಲಕ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹರಡಿತು. ಸುಮಾರು 15ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗನ್‌ಪೌಡರ್ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮುಂದೆ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಸಂಭ್ರಮದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು.
ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಪಿ.ಕೆ. ಗೋಡೆ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಕೈಗೆಟುಕುವ ವಸ್ತುವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ರಾಜಮನೆತನಗಳು, ಶ್ರೀಮಂತರು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆಯ ಕುರಿತು ದೊರೆಯುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ 1443ರ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ತಿಮುರಿದ್ ದೊರೆ ಶಾರುಖ್ ಅವರ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದ ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್, ದೇವರಾಯ ಎರಡನೇಯವರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಹಾನವಮಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಪಟಾಕಿ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಮದ್ದುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆದಿರುವುದನ್ನು ಅವರು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಇದರಿಂದ 15ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನದ ಉತ್ಸವಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆ ಇದ್ದುದಕ್ಕೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಆಧಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
1518ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಪ್ರವಾಸಿಗ ಡುವಾರ್ಟೆ ಬಾರ್ಬೋಸಾ ಅವರು ಗುಜರಾತ್‌ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮದುವೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಮತ್ತು ರಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆ ರಾಜಮನೆತನಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಕೆಲವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಯಾವಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು?
ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪಟಾಕಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಅದು ದೀಪಾವಳಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಮನರಂಜನೆ, ವಿಜಯೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪಟಾಕಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು.
18ನೇ ಶತಮಾನದ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿಗಳ ಭವ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆದಿರುವ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಮರಾಠರ ಪೇಶ್ವೆ ಕಾಲದ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೋಟಾದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ವೇಳೆ ದೀಪಗಳ ಅಲಂಕಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಪಟಾಕಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮಾಹಿತಿ ಪೇಶ್ವೆ ಮಾಧವರಾವ್ ಅವರಿಗೂ ತಲುಪಿದ್ದು, ಪುಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆಯೋಜಿಸಲು ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ.
ಪಟಾಕಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಹಬ್ಬದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ಯಾವಾಗ?
ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ತಯಾರಿಕೆ ದುಬಾರಿ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಪೂರ್ಣ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇತ್ತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿತು. ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಪಟಾಕಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗತೊಡಗಿದವು.
20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ದೇಶೀಯ ಪಟಾಕಿ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿತು.
ಶಿವಕಾಶಿ ಹೇಗೆ ಪಟಾಕಿ ಉದ್ಯಮದ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು?
ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಶಿವಕಾಶಿ ಇಂದು ಭಾರತದ ಪಟಾಕಿ ತಯಾರಿಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 1923ರಲ್ಲಿ ಅಯ್ಯ ನಾಡಾರ್ ಮತ್ತು ಶಣ್ಮುಗ ನಾಡಾರ್ ಎಂಬ ಸಹೋದರರು ಕಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ತೆರಳಿ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕೌಶಲ್ಯ ಕಲಿತರು. ಬಳಿಕ ಶಿವಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಪಟಾಕಿ ತಯಾರಿಕೆಯ ಉದ್ಯಮವೂ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಿತು.
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ದೇಶೀಯ ಪಟಾಕಿ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ದೊರೆತಂತೆ ಶಿವಕಾಶಿ ಈ ಉದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಇಂದು ದೀಪಾವಳಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಹಬ್ಬಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಪಟಾಕಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಅದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.
ಕಾಲ ಬದಲಾದಂತೆ ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಪಟಾಕಿ ಸಿಡಿಸುವುದು ಜನಪ್ರಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪಟಾಕಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹೊಗೆ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯದ ಕುರಿತು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕಳವಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು, ಉಸಿರಾಟದ ಸಮಸ್ಯೆ ಇರುವವರು ಹಾಗೂ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪಟಾಕಿಗಳ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ತಜ್ಞರು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಹೀಗಾಗಿ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆ, ಶಬ್ದಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆಯ ಕುರಿತು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮದ ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಆರೋಗ್ಯದ ಕಾಳಜಿಯೂ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಹಾಗಾದರೆ ಪಟಾಕಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಮೂಲ ಸಂಪ್ರದಾಯವೇ?
ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಮೂಲ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಪಟಾಕಿಗಳ ಬಳಕೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಂತರದ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡಿದ್ದು, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜಮನೆತನಗಳ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಬಳಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಲಭ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು.
ಹೀಗಾಗಿ ಪಟಾಕಿಗಳು ದೀಪಾವಳಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂಲ ಆಚರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವು ದೀಪಾವಳಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವುದು ಇತಿಹಾಸದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
