ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಗುರು ಕೇವಲ ಪಾಠ ಹೇಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ. ಶಿಷ್ಯ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಅರಿತು, ಅನುಸರಿಸಿ, ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು. ಇಂತಹ ಗುರು–ಶಿಷ್ಯರ ಪವಿತ್ರ ಸಂಬಂಧದ ಆಶಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರವೇ ‘ಸಹನಾವವತು’.
ಉಪನಿಷತ್ಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಪಠಿಸಲಾಗುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಾಂತಿ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ಈ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುರು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯ ಇಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ ಇರಬೇಕು ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಸಂದೇಶವಿದೆ.
ಪೂರ್ಣ ಶ್ಲೋಕ
ಓಂ ಸಹ ನಾವವತು ।
ಸಹ ನೌ ಭುನಕ್ತು ।
ಸಹ ವೀರ್ಯಂ ಕರವಾವಹೈ ।
ತೇಜಸ್ವಿ ನಾವಧೀತಮಸ್ತು ।
ಮಾ ವಿದ್ವಿಷಾವಹೈ ।
ಓಂ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ ॥
ಈ ಮಂತ್ರವು ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದದ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ ಮತ್ತು ಕಠೋಪನಿಷತ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ವೈದಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು–ಶಿಷ್ಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
‘ಸಹನಾವವತು’ ಎಂದರೇನು?
‘ಸಹ’ ಎಂದರೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ‘ನೌ’ ಎಂದರೆ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನು, ‘ಅವತು’ ಎಂದರೆ ರಕ್ಷಿಸಲಿ.
ಅಂದರೆ, “ಭಗವಂತನು ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲಿ” ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಸಾಲಿನ ಆಶಯ.
ಇಲ್ಲಿ ‘ನಮ್ಮಿಬ್ಬರು’ ಎಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗುರು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುವ ಗುರು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಶಿಷ್ಯ ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಯಾಣವೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಂತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಸಹ ನೌ ಭುನಕ್ತು’ – ಜ್ಞಾನದ ಫಲವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅನುಭವಿಸೋಣ
ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ಭೌತಿಕ ಸುಖದ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಗುರು ನೀಡುವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲವನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ಅನುಭವಿಸೋಣ ಎಂಬ ವಿಶಾಲ ಅರ್ಥವನ್ನು ಈ ಸಾಲು ಹೊಂದಿದೆ.
ಗುರು ಜ್ಞಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿಷ್ಯ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬರ ಸ್ವತ್ತಲ್ಲ. ಅದು ಹಂಚಿಕೊಂಡಷ್ಟೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪರಂಪರೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಸಹ ವೀರ್ಯಂ ಕರವಾವಹೈ’ – ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸೋಣ
ಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಶ್ರಮ, ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನ ಅಗತ್ಯ.
“ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸೋಣ” ಎಂಬುದು ಈ ಸಾಲಿನ ಅರ್ಥ.
ಇದು ಇಂದಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತವಾದ ಸಂದೇಶ. ಶಿಕ್ಷಕನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು; ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಇಬ್ಬರ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಿಂದಲೇ ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಾಧ್ಯ.
‘ತೇಜಸ್ವಿ ನಾವಧೀತಮಸ್ತು’ – ನಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನ ಜ್ಞಾನಪ್ರಕಾಶವಾಗಲಿ
ನಾವು ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆ ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಕ ಗಳಿಸಲು ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವಂತಿರಲಿ ಎಂಬುದು ಈ ಸಾಲಿನ ಆಶಯ.
‘ತೇಜಸ್ಸು’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಹೊಳಪು ಅಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಬುದ್ಧಿಯ ಬೆಳಕು, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.
ಅಂದರೆ, ಶಿಕ್ಷಣವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಳಗಿನ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡಬೇಕು.
‘ಮಾ ವಿದ್ವಿಷಾವಹೈ’ – ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ದ್ವೇಷ ಇರದಿರಲಿ
ಈ ಮಂತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಸಂದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು.
“ನಾವು ಪರಸ್ಪರ ದ್ವೇಷಿಸದಿರೋಣ” ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಇದು.
ಗುರು–ಶಿಷ್ಯರ ನಡುವೆ ಅಹಂಕಾರ, ಅಸೂಯೆ, ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆ ಇರಬಾರದು. ಬದಲಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ, ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ಇರಬೇಕು.
ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಇಡೀ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು. ಜ್ಞಾನ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ದ್ವೇಷ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬೇಕು; ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದರೂ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಉಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಇದು ಸಾರುತ್ತದೆ.
ಏಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಶಾಂತಿಃ’?
ಮಂತ್ರದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ:
“ಓಂ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ”
ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಶಾಂತಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತ್ರಿವಿಧ ಅಡಚಣೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ/ಆಂತರಿಕ ಅಡಚಣೆಗಳು – ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿ, ಭಯ, ಗೊಂದಲ ಮುಂತಾದವು.
ಆಧಿಭೌತಿಕ ಅಡಚಣೆಗಳು – ಇತರ ಜೀವಿಗಳು ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ತೊಂದರೆಗಳು.
ಆಧಿದೈವಿಕ ಅಡಚಣೆಗಳು – ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಮೀರಿದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಡಚಣೆಗಳು.
ಹೀಗಾಗಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಶಾಂತಿಃ’ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅಡಚಣೆಗಳು ದೂರವಾಗಿ ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಲಿ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಾಗಿದೆ.
‘ಸಹನಾವವತು’ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಶಾಂತಿ ಮಂತ್ರವಾದರೂ ಅದರೊಳಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಹಕಾರ, ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ, ಪರಿಶ್ರಮ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಅಡಕವಾಗಿವೆ.
ಗುರು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುವಾಗ ಶಿಷ್ಯ ವಿನಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಶಿಷ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವಾಗ ಗುರು ಸಹನೆಯಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಬೇಕು. ಇಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕಿನತ್ತ ಸಾಗಬೇಕು.
ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮೊಳಗಿದ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಇಂದಿಗೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ:
“ನಾವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡೋಣ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಲಿಯೋಣ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸೋಣ, ನಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಲಿ; ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ಎಂದಿಗೂ ದ್ವೇಷ ಇರದಿರಲಿ.”
ಓಂ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ ಶಾಂತಿಃ॥
