ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಮಾಸಗಳ ಪೈಕಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಬಳಿಕ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಪುಣ್ಯ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ದೀಪಾರಾಧನೆ, ಶಿವನ ಪೂಜೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆ, ತುಳಸಿ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ, ವ್ರತ ಹಾಗೂ ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವುದು, ಮುಂಜಾನೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇವರ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ನಿಯಮ-ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ವಿಶೇಷತೆ ಏನು?
ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ನಕ್ಷತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಈ ಮಾಸಕ್ಕಿರುವ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಸವು ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೀಸಲಾಗಿದೆ.
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ದೀಪೋತ್ಸವ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ತುಳಸಿ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ ಬೆಳಕನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ದೀಪ ಬೆಳಗಿಸುವ ಆಚರಣೆಯೂ ಈ ಮಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ದೀಪವು ಜ್ಞಾನ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಕಾರಾತ್ಮಕತೆಯ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆಗಳು
ಹಸ್ತ ಭೋಜನ (ಬಿದಿಗೆ)
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಬಿದಿಗೆಯಂದು ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯರ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ, ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಸಹೋದರ-ಸಹೋದರಿಯರ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುವ ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನ ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವಿದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಗರುಡ ಪಂಚಮಿ
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಗರುಡನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಗರುಡನು ಕಶ್ಯಪ ಮಹರ್ಷಿಯ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನ. ಈ ದಿನ ಗರುಡನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಜಯಂತಿ
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಸಪ್ತಮಿಯಂದು ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
ತುಳಸಿ ಕಲ್ಯಾಣ – ಉತ್ಥಾನ ದ್ವಾದಶಿ
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ತುಳಸಿ ಕಲ್ಯಾಣವು ಪ್ರಮುಖ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ತುಳಸಿ ಗಿಡವನ್ನು ವಧುವಿನಂತೆ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಶಾಲಿಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಷಾಢ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರುವ ವಿಷ್ಣು ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಈ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ಕಾರ್ತಿಕ ಹುಣ್ಣಿಮೆ
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು, ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ದಾನಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಈ ದಿನವನ್ನು ತ್ರಿಪುರಾರಿ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಶಿವನು ತ್ರಿಪುರಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಾರ್ತಿಕ ಸೋಮವಾರದ ಶಿವಾರಾಧನೆ
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಸೋಮವಾರಗಳು ಶಿವಭಕ್ತರಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾದವು. ಭಕ್ತರು ಮುಂಜಾನೆ ಎದ್ದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಲು, ನೀರು, ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಈ ದಿನ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಈಡೇರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ನದಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಮರದ ಪೂಜೆ
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನದಿ ಸ್ನಾನದ ಜೊತೆಗೆ ದೀಪದಾನ, ಅನ್ನದಾನ ಹಾಗೂ ಇತರ ದಾನಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಮಹತ್ವವಿದೆ.ಇದೇ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಮರವನ್ನು ಧಾತ್ರಿ ವೃಕ್ಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಇದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ದೇವರ ಪೂಜೆ, ಭೋಜನ ಹಾಗೂ ಧಾತ್ರಿ ಹೋಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿದೆ.
ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸವು ದೀಪಾರಾಧನೆ, ಶಿವ-ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆ, ತುಳಸಿ ಕಲ್ಯಾಣ, ವ್ರತ ಹಾಗೂ ದಾನಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುವ ಪವಿತ್ರ ಮಾಸವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಂಗದ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆಗಳ ದಿನಾಂಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಆರಂಭದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಚಾಂಗದೊಂದಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಸೂಕ್ತ.
